Stacja pomp nr 20.





Historia walki Olszynki z wodą
Stacja pomp nr 20 – od wiatraka do maszyn parowych.

Olszynka, ul. Olszyńska 41

Podczas naszej wędrówki po Olszynce zatrzymujemy się dziś przy miejscu, którego historia jest znacznie starsza niż stojące tutaj budynki. To dawna stacja pomp przy ulicy Olszyńskiej 41. Choć dzisiaj jej dawna funkcja może nie być już widoczna na pierwszy rzut oka, przez stulecia właśnie tutaj rozgrywała się jedna z najważniejszych dla Olszynki walk – walka z wodą. Nie jest to przypadkowe. Olszynka, podobnie jak znaczna część Żuław Gdańskich, leży na terenach nisko położonych, gdzie utrzymanie odpowiedniego poziomu wód gruntowych i odprowadzanie nadmiaru wody zawsze miało podstawowe znaczenie. Bez sprawnego systemu odwadniania trudno byłoby uprawiać ziemię, prowadzić gospodarstwa i normalnie żyć.

Historia starsza, niż mogłoby się wydawać.

Najstarsza znana wzmianka o urządzeniu odwadniającym w tej części Olszynki pochodzi już z 1663 roku. W dokumentach wymieniony został wiatrak pompowy na Klein Walddorf, czyli Małej Olszynce. Był to czas, kiedy wiatr stanowił jedno z najważniejszych źródeł energii wykorzystywanych do odwadniania żuławskich pól. Charakterystyczne wiatraki pompowe, wyposażone w odpowiednie mechanizmy, podnosiły wodę z rowów i kanałów, umożliwiając jej odprowadzanie do większych cieków wodnych. Ich obecność była nieodłącznym elementem krajobrazu tych terenów. Co ciekawe, miejsce, w którym znajdowała się dawna pompownia, związane było z majątkiem Jakoba Ernsta Schumanna, gdańskiego burmistrza i właściciela dóbr na Klein Walddorf. To właśnie na terenie dawnego majątku Schumanna rozwijała się później historia naszej stacji pomp.





Rok 1865 – wielka zmiana technologiczna.

Przez kolejne stulecia odwadnianie opierało się przede wszystkim na sile wiatru. Jednak rozwój techniki przyniósł rozwiązanie, które na trwałe zmieniło sposób gospodarowania wodą. W 1865 roku w miejscu jednej z pompowni wiatrowych na Klein Walddorf wybudowano pompownię parową. Była to już zupełnie inna epoka techniczna. Zgodnie z opisem Hugo Bertmana w opracowaniu poświęconym rozwojowi urządzeń przeciwpowodziowych i melioracyjnych, nowa pompownia została wyposażona w wysokociśnieniową maszynę parową o mocy 20 koni mechanicznych oraz kocioł rurowy. Do podnoszenia wody służył specjalny ślimak, czyli urządzenie działające na zasadzie śruby Archimedesa. Miał on 7,8 metra długości i 1,4 metra średnicy. Warto na chwilę zatrzymać się przy tych liczbach. Nie była to już niewielka, uzależniona od pogody konstrukcja. Było to poważne urządzenie techniczne, którego zadaniem było zapewnienie bardziej niezawodnego odwadniania okolicznych gruntów. Można sobie wyobrazić, jak zmieniło się otoczenie tego miejsca. Zamiast obracających się na wietrze skrzydeł wiatraka pojawiła się maszyna parowa, kocioł i mechanizm podnoszący wodę. Był to ważny krok w unowocześnianiu gospodarki wodnej Olszynki.



Stacja pomp w czasach Wolnego Miasta Gdańska.

Kolejny rozdział historii przypada na okres Wolnego Miasta Gdańska (1920–1939). W tym czasie stacja pomp znajdowała się pod zarządem organizacji noszącej niemiecką nazwę „Entwässerungsgenossenschaft Groß und Klein Walddorf”, czyli spółdzielni odwadniającej Wielką i Małą Olszynkę. Sama nazwa jest bardzo wymowna. Pokazuje, że odwadnianie nie było sprawą jednej posesji czy pojedynczego gospodarstwa, lecz wspólnym przedsięwzięciem mieszkańców i właścicieli gruntów z obu części Olszynki. Woda nie znała granic działek ani administracyjnych podziałów. Aby skutecznie chronić pola i gospodarstwa, potrzebna była współpraca, utrzymanie rowów, kanałów oraz urządzeń pompowych. Z zachowanych informacji znamy również nazwisko ostatniego przedwojennego operatora stacji pomp. Był nim August Patschke, określany w dokumentach jako "Schöpfwerkwärter", czyli pracownik odpowiedzialny za obsługę pompowni. Mieszkał on wraz z rodziną w budynku przy stacji. W przybudówce domu znajdowały się dwie pompy napędzane silnikami Diesla. To szczegół, który pozwala nam spojrzeć na tę historię nie tylko przez pryzmat techniki, ale również codziennego życia. Stacja pomp była miejscem pracy, a jednocześnie domem człowieka, który odpowiadał za jej funkcjonowanie. Można przypuszczać, że obowiązki operatora wymagały stałej czujności, szczególnie w okresach intensywnych opadów i podwyższonego poziomu wód.



Dawna pompownia i jej następca.

Historia starej stacji pomp nie zakończyła się wraz z II wojną światową. Budynek przy ulicy Olszyńskiej 41 służył jeszcze przez wiele kolejnych dziesięcioleci. Na początku lat 70. XX wieku, na sąsiedniej działce, wybudowano nowy budynek pompowni. Po uruchomieniu nowego obiektu stara stacja została wyłączona z eksploatacji. Do 1995 roku w nowej pompowni pracowały pionowe agregaty pompowe Warszawskiej Fabryki Pomp o łącznej wydajności 1830 litrów na sekundę. W latach 1995–1996 przeprowadzono modernizację, instalując pięć nowych agregatów Leszczyńskiej Fabryki Pomp, każdy o wydajności 400 litrów na sekundę. Dzisiaj stacja pomp nr 20 odwadnia polder o powierzchni około 725 hektarów, obejmujący tereny użytkowane rolniczo. Jej wydajność wynosi 2000 litrów wody na sekundę. Stary budynek pompowni utracił już swoje pierwotne wyposażenie. Urządzenia zostały usunięte i zezłomowane, a obiekt przez pewien czas pełnił jeszcze funkcję mieszkalną. Do końca lat osiemdziesiątych mieszkał w nim były pracownik obsługujący stację.



Miejsce, które przypominało o historii Olszynki.

Dzisiejszy spacer prowadzi nas do miejsca, które może nie wyróżnia się szczególną architekturą ani nie przypomina zabytkowego obiektu. A jednak jego historia mówi bardzo wiele o przeszłości naszej dzielnicy. Od XVII-wiecznego wiatraka, przez XIX-wieczną maszynę parową, aż po współczesne agregaty pompowe – zmieniała się technika, zmieniały się granice administracyjne i ludzie odpowiedzialni za jej obsługę. Nie zmieniało się natomiast jedno: konieczność nieustannego odprowadzania wody, bez czego rolnicza Olszynka nie mogłaby istnieć w takim kształcie, jaki znamy. To kolejny dowód na to, że historia Olszynki nie składa się wyłącznie z dziejów domów, gospodarstw i ich mieszkańców. To również historia urządzeń, kanałów, rowów i ludzi, których codzienna praca pozwalała utrzymać tę ziemię w dobrej kondycji. I właśnie dlatego warto zatrzymać się tutaj na chwilę. Bo za niepozornym budynkiem stacji pomp kryje się ponad 350 lat historii walki człowieka z wodą.

Miro, Kwiecień 2013